Polska czy Belgia w sprawach transgranicznych
Coraz więcej polskich rodzin żyje i pracuje w Belgii, posiada majątek w dwóch państwach i utrzymuje silne więzi zarówno z krajem pochodzenia, jak i z krajem zamieszkania. W chwili śmierci bliskiej osoby pojawia się zasadnicze pytanie: które państwo jest właściwe do przeprowadzenia postępowania spadkowego – Polska czy Belgia?
Odpowiedź nie zależy wyłącznie od obywatelstwa zmarłego ani od miejsca położenia majątku. Kluczowe znaczenie ma pojęcie „zwykłego miejsca pobytu”.
Podstawa prawna – rozporządzenie spadkowe UE
Zasady ustalania właściwości w sprawach spadkowych między państwami Unii Europejskiej reguluje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Akt ten obowiązuje zarówno w Polsce, jak i w Belgii i wprowadza jednolite reguły dla spraw o charakterze międzynarodowym.
Zasadą ogólną jest, że:
Właściwe do prowadzenia całego postępowania spadkowego jest państwo, w którym zmarły miał swoje ostatnie zwykłe miejsce pobytu.
Oznacza to, że jedno państwo prowadzi postępowanie dotyczące całości spadku – nawet jeśli majątek znajduje się w różnych krajach.
Zwykłe miejsce pobytu – kryterium faktyczne, nie formalne
„Zwykłe miejsce pobytu” nie jest tożsame z meldunkiem ani formalną rejestracją administracyjną. Jest to pojęcie oceniane na podstawie całokształtu okoliczności życiowych danej osoby.
Pod uwagę brane są między innymi:
- długość i stabilność pobytu w danym państwie,
- miejsce wykonywania pracy,
- położenie najbliższej rodziny,
- miejsce opłacania podatków i ubezpieczeń,
- posiadanie nieruchomości,
- uczestnictwo w życiu społecznym,
- zamiar pozostania lub powrotu do innego kraju.
Sądy i notariusze analizują, gdzie znajdowało się rzeczywiste centrum interesów życiowych zmarłego.
Przykład transgraniczny: Polska – Belgia
Wyobraźmy sobie następującą sytuację:
Obywatel Polski od kilkunastu lat mieszka i pracuje w Brukseli. Tam znajduje się jego rodzina, tam płaci podatki i prowadzi codzienne życie. W Polsce posiada jednak mieszkanie odziedziczone po rodzicach.
W takim przypadku postępowanie spadkowe będzie co do zasady prowadzone w Belgii, ponieważ tam znajdowało się jego zwykłe miejsce pobytu. Belgijski notariusz będzie właściwy do zajęcia się całością spadku – również nieruchomością położoną w Polsce.
Odwrotna sytuacja może dotyczyć osoby, która przebywa w Belgii wyłącznie czasowo, np. w ramach kilkuletniego kontraktu, podczas gdy jej rodzina, dom i zasadnicze centrum życia pozostają w Polsce. Wówczas możliwe jest uznanie, że zwykłe miejsce pobytu nadal znajduje się w Polsce, mimo wykonywania pracy za granicą.
Każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy.
Pracownicy delegowani
W odniesieniu do pracowników delegowanych kluczowe znaczenie ma charakter pobytu. Jeżeli:
- pobyt w Belgii ma charakter czasowy,
- pracownik pozostaje objęty polskim systemem ubezpieczeń,
- rodzina i główne więzi życiowe znajdują się w Polsce,
- istnieje wyraźny zamiar powrotu po zakończeniu kontraktu,
wówczas zwykłe miejsce pobytu może nadal być zlokalizowane w Polsce.
Jeżeli jednak delegowanie przekształca się w długotrwałe osiedlenie, a centrum życia rodzinnego i zawodowego realnie przenosi się do Belgii, ocena może być odmienna.
Pracownicy organizacji międzynarodowych i instytucji unijnych
Szczególne trudności interpretacyjne pojawiają się w przypadku pracowników instytucji unijnych, takich jak Komisja Europejska czy Parlament Europejski.
Osoby te często:
- podlegają odrębnemu systemowi podatkowemu,
- są objęte systemem ubezpieczeń Unii Europejskiej,
- korzystają ze specjalnego statusu administracyjnego.
Status ten nie oznacza jednak automatycznie, że ich zwykłe miejsce pobytu nie znajduje się w Belgii. Jeżeli pracownik unijny od wielu lat mieszka w Brukseli z rodziną, dzieci uczęszczają do lokalnych szkół, a życie osobiste i społeczne koncentruje się w Belgii, wówczas to właśnie Belgia może zostać uznana za państwo właściwe do prowadzenia postępowania spadkowego.
Kluczowa pozostaje analiza realnego centrum życia, a nie wyłącznie formalny status zatrudnienia.
Jurysdykcja a prawo właściwe
Należy odróżnić dwa pojęcia:
- Jurysdykcję – czyli które państwo prowadzi postępowanie.
- Prawo właściwe – czyli jakie przepisy będą stosowane przy podziale spadku.
Rozporządzenie unijne umożliwia dokonanie w testamencie wyboru prawa państwa, którego zmarły był obywatelem, np. prawa polskiego. W praktyce może to oznaczać sytuację, w której postępowanie prowadzone jest w Belgii, ale zastosowanie znajdują przepisy prawa polskiego.
Dlaczego prawidłowe ustalenie właściwości jest tak istotne?
Między systemem polskim a belgijskim istnieją istotne różnice w zakresie:
- zasad dziedziczenia ustawowego,
- ochrony części obowiązkowej dla najbliższych,
- odpowiedzialności za długi spadkowe,
- formalności notarialnych,
- kosztów postępowania.
Dodatkowo podatek spadkowy ustalany jest według odrębnych zasad i często zależy od miejsca położenia majątku.
Nieprawidłowe ustalenie właściwego państwa może prowadzić do opóźnień, dodatkowych kosztów oraz sporów między spadkobiercami.
Wnioski
W sprawach spadkowych pomiędzy Polską a Belgią decydujące znaczenie ma nie obywatelstwo, lecz ostatnie zwykłe miejsce pobytu zmarłego – rozumiane jako rzeczywiste centrum jego życia.
W przypadku osób żyjących „między dwoma krajami”, pracowników delegowanych oraz pracowników instytucji międzynarodowych konieczna jest pogłębiona analiza sytuacji rodzinnej i zawodowej.
Świadome zaplanowanie kwestii spadkowych – w szczególności poprzez sporządzenie testamentu uwzględniającego element transgraniczny – pozwala uniknąć niepewności prawnej i chroni interesy bliskich.
