„Wystarczy chwila spędzona wśród kwiatów lawendy, by poczuć, że świat staje się piękniejszy”. – Lucy Maud Montgomery
Lawenda, której nazwa pochodzi od łacińskiego słowa lavare oznaczającego „myć się”, ma ponad 2500-letnią historię. Już w starożytności ceniono ją za zapach, właściwości antyseptyczne i pielęgnacyjne. Była używana przez Egipcjan do mumifikacji, a jej ślady znaleziono w grobowcu Tutanchamona, otwartym w 1922 roku. Mimo upływu wieków zachowała część swojego charakterystycznego zapachu.
Według jednego z przekazów Adam i Ewa zabrali lawendę ze sobą z ogrodu Eden. O jej leczniczych właściwościach pisał grecki lekarz Dioscorides, który zbierał rośliny z basenu Morza Śródziemnego. Opisywał, że lawenda pomaga przy niestrawności, bólach głowy i gardła oraz że można ją stosować do dezynfekcji ran, oparzeń i leczenia dolegliwości skórnych.
Rzymscy żołnierze zabierali lawendę na wyprawy wojenne do leczenia ran. Używano jej również do odkażania pomieszczeń, w których przebywali chorzy, oraz jako kadzidła podczas ceremonii religijnych.
W średniowieczu wierzono, że jej zapach odpędza złe duchy. W renesansie roślina była wykorzystywana do produkcji perfum. Początek XX wieku przyniósł rozwój przemysłowych upraw w Prowansja oraz na Hvar, gdzie rozpoczęto produkcję olejku lawendowego. Wielką miłośniczką lawendy była Elżbieta I. Piła syrop z jej kwiatów i dodawała je do ciasteczek.
W kulturze europejskiej lawenda od dawna kojarzona była z miłością i szczęściem. Bukiet tych kwiatów wręczany kobiecie symbolizował uczucie i towarzyszył oświadczynom. Wierzono także, że roślina sprzyja miłości i szczęśliwemu małżeństwu.
Lawenda i jej zastosowanie
To kwitnąca roślina z rodziny mięty. Jej „krewnymi” są zioła kuchenne, takie jak szałwia, oregano, rozmaryn, bazylia czy tymianek. Osiąga wysokość do 1,5 metra i ma srebrzystozielone liście. Kwitnie latem i wtedy najlepiej nadaje się do zbioru.
Najbardziej znana jest lawenda wąskolistna, nazywana również prawdziwą lub angielską. Kwitnie na niebiesko, fioletowo, różowo lub biało i wykorzystywana jest zarówno w kuchni, jak i w kosmetyce czy aromaterapii. Popularna jest również lawenda francuska o intensywnym zapachu i dekoracyjnych kwiatach oraz lawenda hiszpańska, której liście pachną rozmarynem. Lawenda hybrydowa ceniona jest przede wszystkim za mocny aromat wykorzystywany przy produkcji olejków, natomiast lawenda szerokolistna wyróżnia się wyrazistym zapachem i jasnofioletowymi kwiatami.
Z lawendy produkuje się olejek wykorzystywany w kosmetyce, perfumach i aromaterapii. Po zebraniu kwiatów umieszcza się je w kadziach ze stali nierdzewnej i podgrzewa. Dzięki temu uwalnia się olejek, który unosi się wraz z parą wodną. Mieszanka pary i olejku jest następnie schładzana, a sam olejek trafia do specjalnych zbiorników, gdzie dojrzewa przez kolejne miesiące. Wiele upraw we Francji przeznaczonych jest właśnie dla branży perfumeryjnej i kosmetycznej.
Lawenda w kuchni
Jest aromatycznym dodatkiem do potraw. W kuchni wykorzystuje się głównie suszone kwiaty i pąki. Często łączy się ją z rozmarynem do przyprawiania baraniny, kurczaka, grillowanych mięs, sosów czy gulaszy. Dobrze komponuje się również z warzywami, ziemniakami i ryżem. Lawenda wąskolistna jest składnikiem klasycznej francuskiej mieszanki ziół Herbes de Provence, używanej do marynat, pieczenia chleba i serów.
Do celów kulinarnych najlepiej wybierać lawendę angielską. Przed użyciem należy odciąć łodygi tuż przy pąkach i pozostawić je do wyschnięcia. Po umyciu pąki można dodatkowo podsuszyć w piekarniku lub zmielić. Lawendę można używać zarówno w postaci suszonej, jak i świeżej, w całości lub po zmieleniu. Nie powinno się jej gotować zbyt długo, ponieważ nabiera gorzkiego smaku.
Kwiaty lawendy często dodaje się do cukru, aby nadać potrawom i napojom delikatny aromat. Taki cukier dobrze sprawdza się przy pieczeniu ciast i ciasteczek. Aromat lawendy można dodać również do lodów czy bitej śmietany. Można także przygotować herbatkę lawendową o wyrazistym smaku i delikatnych nutach róży, mięty lub jabłka. Jeśli chcemy uzyskać łagodniejszy napar, lepiej zaparzyć liście zamiast kwiatów. Lawendę do parzenia można kupić także w aptece.
Ciasto z lawendą i cytryną
Składniki:
Ciasto
200 g cukru
2 łyżki skórki z cytryny
3 łyżki kulinarnej lawendy
170 g masła (w temperaturze pokojowej)
3 duże jajka (w temperaturze pokojowej)
3 łyżki soku z cytryny
240 g mąki pszennej
1 łyżeczka proszku do pieczenia
120 ml mleka (w temperaturze pokojowej)
Lukier lawendowy
180 g cukru pudru (przesianego)
3–4 łyżki mleka
1/2 łyżeczki ekstraktu lawendowego
2–3 krople fioletowego barwnika (opcjonalnie)
Przygotowanie:
Piekarnik rozgrzej do 180°C. Przygotuj ulubioną foremkę do ciasta i wyłóż ją papierem do pieczenia. Do miski wsyp cukier, dodaj skórkę z cytryny oraz lawendę, a następnie rozcieraj palcami przez kilka minut, aż mieszanka stanie się aromatyczna.
Dodaj miękkie masło i ubijaj mikserem przez 2–3 minuty, aż masa będzie jasna i puszysta. Dodawaj jajka, dokładnie miksując, a następnie wlej sok z cytryny.
Do drugiej miski wsyp mąkę i proszek do pieczenia. Dodawaj suche składniki do masy naprzemiennie z mlekiem, mieszając mikserem na niskich obrotach. Miksuj tylko do połączenia składników. Przelej masę do formy i wstaw do piekarnika. Piecz maksymalnie 60 minut. Wierzch ciasta powinien być złocisty, a patyczek wbity w środek suchy.
Po upieczeniu wyjmij ciasto z piekarnika i pozostaw do ostudzenia na około 15 minut. Następnie wyjmij ciasto z formy i całkowicie wystudź. Na koniec przygotuj lukier, polej nim wystudzone ciasto i pozostaw do zastygnięcia.
Lawenda dla zdrowia
Roślina ta nie tylko nadaje potrawom aromat, ale ma również kojący wpływ na organizm. Jej zapach od dawna wykorzystywany jest do wyciszenia i poprawy samopoczucia. Aromat olejku lawendowego może pomagać w łagodzeniu napięcia, ułatwiać zasypianie i poprawiać jakość snu.
Na zakończenie dnia warto wypić napar z suszonej lawendy, który działa uspokajająco i pomaga się wyciszyć. Wystarczy zaparzyć łyżeczkę kwiatów pod przykryciem przez 5–10 minut. Napar lawendowy poza działaniem relaksującym wspiera również trawienie, działa rozkurczowo, łagodzi wzdęcia i uczucie ciężkości po posiłkach. Wykazuje także właściwości antyseptyczne i przeciwzapalne, dlatego bywa stosowany przy objawach przeziębienia i bólu gardła.
Olejek lawendowy można wykorzystywać na wiele sposobów, do inhalacji, kąpieli aromaterapeutycznych czy masażu. Popularne są także hydrolaty lawendowe, którymi można spryskać ciało lub pościel, aby cieszyć się delikatnym zapachem.
W aptekach i sklepach dostępnych jest wiele produktów zawierających lawendę, od suplementów wspierających układ nerwowy, przez kremy i maści do pielęgnacji skóry, po żele, płyny i sole do kąpieli. Małe woreczki z suszoną lawendą często wkłada się do szaf, szuflad czy torebek, aby długo utrzymywały świeży zapach.
Niektóre odmiany można uprawiać także w doniczkach i cieszyć się ich aromatem w domu przez cały sezon. Lawenda od lat pozostaje jedną z najbardziej cenionych roślin, zachwyca zapachem, znajduje zastosowanie w kuchni i kosmetyce, a wielu osobom kojarzy się również ze spokojem i chwilą odpoczynku.
Ewelina Szerminska
magister pielęgniarstwa
ZNA Middelheim
