Odkrywamy Belgię
Wortel-Kolonie – zapomniany rozdział historii Belgii
W prowincji Antwerpia, niedaleko Hoogstraten, znajduje się miejsce o niezwykłej historii – Wortel-Kolonie. Dawniej była to kolonia rolnicza, której zadaniem było zapewnienie pracy i podstawowych warunków życia osobom żyjącym w skrajnym ubóstwie. Dziś jest to rozległy obszar przyrodniczo-historyczny, przypominający o jednym z największych eksperymentów społecznych XIX wieku. Teren dawnej kolonii obejmuje ponad 500 hektarów pól, łąk, lasów i zabudowań.
Nazwa Wortel-Kolonie pochodzi od pobliskiej wsi Wortel. W języku niderlandzkim słowo „wortel” oznacza „korzeń” lub „marchew”, co nawiązuje do pracy na roli i silnego związku mieszkańców z ziemią. Określenie „Kolonie” odnosi się do tzw. Kolonii Dobroczynności, osad rolniczych tworzonych w XIX wieku w ramach systemu pomocy społecznej.
Jak holenderski generał założył kolonię w Belgii
Po klęsce Napoleona władzę w Zjednoczonym Królestwie Niderlandów objął król Wilhelm I. Nowy władca stanął przed poważnymi problemami: wysokim bezrobociem, powszechnym ubóstwem, pustym skarbem państwa i napiętą sytuacją społeczną. W 1817 roku generał Johannes van den Bosch, posiadający doświadczenie administracyjne i wojskowe zdobyte w Indiach Holenderskich, zaproponował utworzenie Towarzystwa Dobroczynności (Maatschappij van Weldadigheid). Jego celem miało być ograniczenie biedy poprzez pracę i edukację.
Towarzystwo, działające przy wsparciu władz i organizacji społecznych, rozpoczęło szeroko zakrojony program. Wykupywano niezagospodarowane, często słabej jakości grunty i przekształcano je w samowystarczalne osady rolnicze. Ubogie rodziny otrzymywały dom, niewielki areał ziemi oraz narzędzia potrzebne do pracy. Wiązało się to z obowiązkiem pracy i przestrzegania zasad ustalonych przez Towarzystwo.
Pomysł był prosty, zamiast wypłacać zapomogi, państwo i społeczeństwo dawały możliwość samodzielnego utrzymania się. Nadwyżki z produkcji rolnej miały w przyszłości wspierać budżet państwa.
Stopniowo zagospodarowywano nieużytki, budowano drogi, kanały i gospodarstwa. Powstawały szkoły, kościoły, niewielkie szpitale oraz warsztaty rzemieślnicze. Dzieci miały dostęp do nauki, a dorośli zdobywali praktyczne umiejętności związane z pracą na roli.
Pierwsze kolonie powstały na terenach dzisiejszej Holandii, m.in. w Frederiksoord, Wilhelminaoord i Veenhuizen. Kolejne założono na obszarze obecnej Belgii w Wortel i Merksplas. W tym okresie Belgia nie była jeszcze samodzielnym państwem. W latach 1815–1830 należała do Zjednoczonego Królestwa Niderlandów.
Z czasem wykształcił się podział na kolonie otwarte i zamknięte. W osadach o łagodniejszych zasadach mieszkali głównie ubodzy, którzy prowadzili gospodarstwa i mogli opuszczać teren kolonii.
Kolonie zamknięte funkcjonowały natomiast jako miejsca pracy przymusowej, do których kierowano osoby bezdomne, żebraków, włóczęgów i przestępców. Pobyt w takich miejscach wiązał się z obowiązkiem pracy pod stałym nadzorem władz.
Układ przestrzenny kolonii był starannie zaplanowany. Pola, drogi, kanały i zabudowania tworzyły logiczny i funkcjonalny system, który miał ułatwiać codzienne funkcjonowanie i zarządzanie osadą.
Projekt wzbudzał zainteresowanie w całej Europie i stał się wzorem dla podobnych inicjatyw w innych krajach. Z czasem zaczęto jednak krytykować jego efektywność i koszty utrzymania. Problemy finansowe, spadek dyscypliny oraz pogarszający się stan gospodarstw doprowadziły do stopniowego ograniczania działalności kolonii.
Zmierzch kolonii dobroczynności
Po uzyskaniu przez Belgię niepodległości w 1830 roku państwo przejęło administracyjną kontrolę nad koloniami znajdującymi się na jego terytorium. Grunty i zabudowania w Wortel i Merksplas pozostawały jednak jeszcze przez wiele lat formalnie własnością niderlandzkiej rodziny królewskiej.
Dopiero w 1870 roku państwo belgijskie odkupiło te tereny i nadało im nową funkcję. Wortel, która początkowo miała charakter kolonii rolniczej dla rodzin, została przekształcona w ośrodek pracy przymusowej dla mężczyzn. Trafiały tam osoby bez stałego zajęcia i środków do życia, kierowane decyzją władz. Ci, którym udało się odłożyć określoną kwotę, mogli opuścić kolonię, choć wielu pozostawało tam przez długie lata.
W XX wieku Wortel-Kolonie funkcjonowała jako państwowa instytucja opiekuńcza. Przebywały tam głównie osoby wymagające stałego nadzoru i wsparcia socjalnego. Po II wojnie światowej ośrodek ponownie przyjmował ludzi bez stałego miejsca zamieszkania.
W 1955 roku przeprowadzono reformę systemu kolonii dobroczynności. Wortel-Kolonie uzyskała status samodzielnej instytucji i kontynuowała działalność jako ośrodek pracy i resocjalizacji. W tym samym czasie Merksplas stopniowo przekształcano w zakład karny, co nie wpłynęło bezpośrednio na funkcjonowanie Wortel.
Dziedzictwo, które doceniło UNESCO
Zniesienie w 1993 roku przepisów dotyczących włóczęgostwa położyło kres funkcjonowaniu Wortel-Kolonie w dotychczasowej roli. Już wcześniej, w latach 80. XX wieku, rozpoczęto działania mające na celu ochronę tego rozległego obszaru i jego historycznej zabudowy.
Prowadzono prace konserwatorskie, odnawiano drogi, zabezpieczano budynki oraz przywracano dawny układ pól, łąk i zieleni. W 1999 roku teren został objęty ochroną jako obszar o szczególnej wartości historycznej i krajobrazowej.
Dziś dawna kolonia jest popularnym miejscem spacerów i wycieczek rowerowych oraz przestrzenią edukacyjną. Organizowane są tu zajęcia i warsztaty poświęcone historii regionu.
W 2021 roku Wortel-Kolonie została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, co potwierdziło jej znaczenie jako ważnego świadectwa historii społecznej i zagospodarowania krajobrazu.
